خانواده نخستین كانونی است که شخصیت افراد در آن شکل میگیرد. خانواده شکل کوچکی از اجتماع و جامعه است و هر انسانی قبل از هر جا، ابتدا در خانواده تربیت میشود. در واقع خانواده یک کشور کوچکی است که مدیریت و اداره آن خیلی مهم است. یک خانواده برای این که محکم بماند باید حواسش به دشمن باشد. امروز دشمن روی سُست کردن بنیان خانواده خیلی کار میکند؛ دشمنی که باعث شده است که کانون خانواده در غرب از هم پاشیده شود.
وجود دو جریان «خانوادهگرا» و «خانوادهستیز» در عالم
در مقابل جریان خانوادهستیز شیطان و جنود شیطان که به دنبال سیاست «یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ»(بقره: 102) و «وَشَارِكْهُمْ فِی الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ»(اسراء: 64) است، انبیاء و اوصیاء بنیانگذاران کانون گرم خانوادهاند و پرچمدار خانوادهگرایی هستند. روایاتی نظیر فرمایشهای ذیل همگی به اصل و مسئله مهم خانواده در فرهنگ الهی اشاره دارد:
«مِنْ أخلاقِ الأَنبِیاءِ حُبُّ النِّساءِ»،
«كُلَّمَا ازدادَ العَبدُ إیماناً، ازدادَ حُبّا لِلنِّساء»،
«كُلُّ مَنِ اشتَدَّ لَنا حُبّا اشتَدَّ لِلنِّساءِ حُبّا»،
چهار نوع خانواده در قرآن
قرآن به چهار نوع خانواده اشاره فرموده است:
۱. / خانوادهای که زوجین هردو خوب و پسندیده هستند، مثل خانواده آسمانی امیرالمؤمنین و حضرت زهرا علیهما السلام که سوره (هل اتی) در شأنشان نازل شده است. همچنین خانواده حضرت ابراهیم(ع) و خانواده حضرت یحیی(ع)(انبیاء: 90).
۲. / خانوادهای که زوجین هر دو بد هستند، مثل خانواده ابولهب(نک: سوره لهب).
۳. / خانوادهای که مرد آن خوب است ولی زن خانواده خوب نیستند، مثل خانواده حضرت نوح(ع) و لوط(ع)(تحریم:10).
۴. / خانوادهای که مرد آن بد و زن آن خوب است، مثل: آسیه همسر فرعون(تحریم:11).
فتنکشف عنی الهموم و الاحزان
این فرمایش امیرالمؤمنین علیه السلام درباره حضرت فاطمه سلام الله علیه دورنمایی روشن و واضح از زندگی مشترک این بهترین زوج و خانواده است: «هنگامى كه به فاطمه نگاه مىكردم، غمها و اندوهها از من برطرف مىشدند»(لَقَدْ كُنْتُ أَنْظُرُ إِلَیْهَا فَتَنْكَشِفُ عَنِّی الْهُمُومُ وَ الْأَحْزَانُ(كشف الغمّة، ج1، ص363)). واقعا این مسئله قابل تأمل است که حضرت فاطمه سلام الله علیها چه حجمی از آرامش را در خانه ایجاد فرموده بودند که حضرت علی علیه السلام با آن کوه غمها و غصهها وقتی به محضر حضرت فاطمه سلام الله علیها میآمدند، تمام غصهها و غمهای ایشان برطرف میشد. موضوع رفتارهای آرامشبخش با تأسی از سیره زندگی اهل بیت علیهم السلام یکی از مباحث شیرین و در عین حال بسیار مورد نیاز برای جامعه است و ایام تبلیغی فاطمیه(ع) یکی از طلاییترین فرصتها برای تبیین این موضوع مهم است.
رفتارهای آرامشبخش برای تحکیم بنیان خانواده
۱. ابراز محبت
شخصی کنار امام صادق(ع) نشسته بود فردی از کنار آنها عبور کرده شخصی که کنار امام صادق(ع) نشسته بود به ایشان گفت: یابن رسول الله! من ایشان را خیلی دوست دارم. امام صادق(ع) فرمودند: به او بگو، پیامبر(ص) فرمود: «إِذَا أَحَبَّ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ فَلْیُعْلِمْهُ»(وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۵۵).
درست است که دوستی در قلب است ولی در روایات آمده است نسبت به همسر و فرزندانتان دوستی را اعلام کنید و لذا پیامبر(ص) فرمود: «مرد اگر به همسرش بگوید من تو را دوست دارم این جمله هیچ گاه از دلش پاک نمیشود»(قَوْلُ الرَّجُلِ لِلْمِارةِ: إِنِّی أُحِبُّكِ. لَا یَذْهَبُ مِنْ قَلْبِهَا أَبْدَاهُ(الکافی، ج۵، ص ۵۶۹)). متأسفانه بسیاری از خانوادهها فقر عاطفی دارند. اگر روزی چند بار امام حسن(ع) و امام حسین(ع) خدمت پیامبر(ص) میرسیدند، حضرت آنها را میبوسید. شخصی که آنجا بود تعجب کرد و گفت: یا رسول الله! هر بار که شما اینها را میبینید به آنها محبت میکنید؟ من ده اولاد دارم که هنوز یک بار این حرکت را انجام نداده ام! پیامبر گرامی اسلام(ص) فرمودند: «مَنْ لَا یَرْحَمْ لَا یُرْحَمْ»(وسائل الشیعه، ج ۴، ص۱۹۷)؛ کسی که رحم ندارد خدا هم به او رحم نمیکند.
ناگفته نماند به نظر کارشناسان حوزه خانواده، برای ابراز محبت پنج نوع زبان عشق وجود دارد که عبارت است: کلامی، لمسی، هدیهای، وقتی(وقت گذاری برای خانواده) و خدمترسانی.
. معاشرت نیکو (احترام و تشکر متقابل)
قرآن کریم میفرماید: «وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»(نساء:19)-با همسرتان خوب برخورد کنید-. پیامبر(ص) فرمودند: «أَحْسَنُ النَّاسِ إِیمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً وَ أَلْطَفُهُمْ بِأَهْلِهِ وَ أَنَا أَلْطَفُكُمْ بِأَهْلِی»(وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص۱۵۳). بعضی از افراد میگویند: همسر من(چه مرد و چه زن) اهل فحاشی، بددهانی، زخمزبان بهانهجویی است. در روایات داریم اگر کسی به همسرش بگوید: من که در خانه تو خیر ندیدم، اعمال آن روز او حبط میشود(أَیُّمَا امْرَأَةٍ قَالَتْ لِزَوْجِهَا مَا رَأَیْتُ مِنْكَ خَیْراً قَطُّ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهَا(مکارمالاخلاق، ص215)).
همچنان که فرمودند: «زنان را كسى گرامى نمىدارد، مگر انسانِ بزرگوار، و كسى به آنان اهانت نمىكند، مگر انسان پَست»(ما أكرَمَ النِّساءَ إلّا كَریمٌ، و ما أهانَهُنَّ إلّا لَئیم(كنز العمّال: ج16، ص371)). بیشتر اهانتهای در گفتار است. امام سجاد(ع) فرمودند: اگر کسی خوب و محترمانه حرف بزند پنج اثر دارد: ۱- ثروت را زیاد میکند، ۲- رزق را رشد میدهد، ۳- مرگ انسان را به تأخیر میاندازد، ۴- آدم را نزد خانواده اش محبوب میکند، ۵- آدم را بهشتی میکند(الْقَوْلُ الْحَسَنُ یُثْرِی الْمَالَ وَ یُنْمِی الرِّزْقَ وَ یُنْسِی فِی الْأَجَلِ وَ یُحَبِّبُ إِلَى الْأَهْلِ وَ یُدْخِلُ الْجَنَّةَ(الخصال، ج ۱، ص ۳۱۷)).
یکی از مهمترین ابعاد احترام متقابل، تشکر و قدرشناسی متقابل است. امام سجاد(ع) فرمودند: «خداوند متعال در روز قیامت به یكى از بندگان خود مىفرماید: آیا از فلانى سپاسگزارى كردى؟ عرض مىكند: نه]، بلكه از تو سپاسگزارى كردم. خداوند مىفرماید: چون از او تشكّر نكردهاى از من هم نیز تشكّر نكردهاى؛ شاکرترین شما از خدا، شاکرترین شما از مردم است. (...لَمْ تَشْكُرْنِی إِذْ لَمْ تَشْكُرْهُ ثُمَّ قَالَ أَشْكَرُكُمْ لِلَّهِ أَشْكَرُكُمْ لِلنَّاسِ(الکافی، ج2، ص