قَالَ امیرالمومنین (علیه السلام): الْفَقْرُ، الْمَوْتُ الْأَكْبَرُ.
آقا امیر المومنین در حدیثی که در حکمت 163 کتاب شریف نهج البلاغه آمده است، می فرماید: فقر مرگ بزرگ تر است.
بلاى فقر!
امام(عليه السلام) در اين گفتار كوتاه و حكيمانه به آثار زيانبار فقر و تهى دستی اشاره كرده مى فرمايد.
در مورد نكوهش فقر در همين كلمات قصار تعبيرات متعددى ديده مى شود; از جمله در حكمت 3 آمده بود: «وَالْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِينَ عَنْ حُجَّتِهِ; فقر، انسان هوشمند را از بيان دليل و حجت خود گنگ مى سازد».
و در حكمت 56 آمده بود: «وَالْفَقْرُ فِى الْوَطَنِ غُرْبَةٌ; فقير حتى در وطنش غريب است».
و در حكمت 319 مى خوانيم: «فَإنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدّينِ! مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ، دَاعِيَةٌ لِلْمَقْتِ; فقر سبب نقصان دين و مشوش شدن عقل و جلب كينه مى گردد».
و در حكمت 372 آمده است: «إذا بَخِلَ الْغَنِىُّ بِمَعْرُوفِهِ باعَ الْفَقيرُ آخِرَتَهُ بِدُنْياهُ; هرگاه اغنيا از كمك به ديگران بخل بورزند فقرا آخرت خود را به دنيايشان مى فروشند».
از مجموع این کلمات حکیمانه با سایر روایاتى که از رسول خدا و ائمه هدى(علیهم السلام) به ما رسیده به خوبى استفاده مى شود که اسلام براى مسئله فقرزدایى اهمیت بسیار قائل است.
در حدیث معروف رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) که در کتاب کافى آمده است مى خوانیم: «کادَ الْفَقْرُ أنْ یَکُونَ کُفْراً; نزدیک است که فقر انسان را به مرحله کفر برساند».(کافى، ج 2، ص 307، ح 4)
دلیل همه این است که فقر زمینه انواع انحرافات عقیدتى و اخلاقى را به ویژه در وجود افراد کم ظرفیت فراهم مى سازد. بسیار دیده شده است که افراد فقیر کلمات کفرآمیز بر زبان جارى مى کنند و هنگامى که زن و فرزند خود را گرسنه مى بینند دست به هر کارى مى زنند، قوانین اجتماعى را مى شکنند، آداب و اخلاق انسانى را به فراموشى مى سپارند و براى رفع فقر خود هر کارى را مجاز مى شمارند و اگر شخص فقیر کم ظرفیت واقعا کافر نشود، به مرز کفر نزدیک مى گردد و حداقل رضایت به قضاى الهى را از دست مى دهد.
این احتمال نیز مى رود که مراد از کفر، کفر عملى باشد که همان آلوده شدن به انواع معصیت هاست.
تعبیر به «الْمَوْتُ الاَْکْبَرُ; مرگ بزرگ تر» اشاره به این است که انسان به هنگام مرگ حداقل از مشکلات این جهان آسوده مى شود در حالى که فقیرى که با فقر دست و پنجه نرم مى کند گویى پیوسته در حال جان دادن است.
بنابراین همان گونه که ما به هنگام بیمارى و تهدید به مرگِ جسمانى به دنبال طبیب و درمان به هر سو مى رویم، به هنگامى که فقر دامان فرد یا جامعه را مى گیرد نیز باید براى نجات از آن تلاش و کوشش کنیم.
نكته ها:
1. فقرزدايى در تعليمات اسلام:
اسلام تنها ناظر به زندگى جاويدان آخرت نيست بلكه به زندگى آبرومند اين دنيا نيز كه مقدمه اى براى آن است اهتمام فوق العاده اى دارد، مسئله فقرزدايى را يكى از مهم ترين دستورات خود قرار داده و راه كارهاى آن را نشان داده است. از يك طرف همه را به سعى و كوشش و كسب و كار دستور مى دهد و جوان بى كار را بى منزلت مى شمرد و اداى حق كارگران و كارمندان را از مهم ترين واجبات مى داند، بلكه كار را از مهم ترين عبادات قلمداد مى كند، كارگر خسته در حال خواب را در حال عبادت مى داند تا آنجا كه توجه به معيشت و زندگى مادى را كفاره مهم ترين گناهان ذكر مى كند، چنان كه در حديثى از رسول خدا(صلى الله عليه وآله) مى خوانيم: «إنَّ مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوباً لا يُكَفِّرُها صَلاةٌ وَلا صَدَقَةٌ قيلَ يا رَسُولُ اللهِ فَما يُكَفِّرُها قالَ الْهُمُومُ في طَلَبِ الْمَعيشَةِ; بعضى از گناهان است كه نماز و صدقه و زكات هم نمى تواند آن را جبران كند. عرض داشتند اى رسول خدا! پس چه چيز آن را جبران مى كند؟ فرمود: به فكر معيشت و زندگى بودن و براى آن تلاش كردن».(بحارالانوار، ج 70، ص 157)
از سویى دیگر به حکومت اسلامى توصیه مى کند که مسئله فقرزدایى را در رأس کارهاى خود قرار دهد و با استفاده از زکات و خمس و انفال و مال الخراج و مبارزه با احتکار و تعیین قیمت در صورت لزوم و دعوت به ساده زیستن با فقر مبارزه کند.
امروز نیز اگر جوامع اسلامى بخواهند عزت و احترام و سربلندى و استقلال خویش را باز یابند باید از طریق همکارى با یکدیگر به استفاده از تمام منابعى که خدا به صورت فراوان در اختیار آنان گذاشته است با فقر مبارزه کنند.
2. پاسخ به یک سؤال
بعضى مى گویند همان گونه که در روایات بالا و امثال آن به شدت از فقر مذمت شده و حتى فقر مایه روسیاهى در دو جهان شمرده شده است: «اَلْفَقْرُ سَوادُ الْوَجْهِ فِى الدّارَیْنِ»(بحارالانوار، ج 69، ص 30) در پاره اى از روایات نیز از فقر مدح بلیغى شده; از جمله پیامبر(صلى الله علیه وآله) فرمود: «الْفَقْرُ فَخْری وَبِهِ أفْتَخِرُ» و حتى قرآن مجید همه افراد را مخاطب ساخته مى گوید: «(یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللهِ); اى مردم شما همگى نیازمند به خدایید».(فاطر، آیه 15)
ولى جواب آن روشن است، زیرا آنچه مایه افتخار انسان است فقر الى الله است نه فقر در برابر انسان ها و به بیان دیگر: فخر و افتخار این است که انسان خداوند را منبع تمام خیرات بداند و خود را در همه چیزها نیازمند او بشمارد و با امکاناتى که خدا به او داده است از مواهب الهى بهره گیرد.
این احتمال نیز هست که منظور از فقر همان زندگى ساده و زاهدانه است که بعضى آن را فقر مى پندارند ولى انبیا و اولیا به چنین زندگى افتخار مى کردند همان گونه که مولاى ما على(علیه السلام) به لباس و غذاى بسیار ساده افتخار مى کرد.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا
ای اهل ایمان! اگر [در همه امورتان] از خدا پروا کنید، برای شما [بینایی و بصیرتی ویژه] برای تشخیص حق از باطل قرار می دهد.
به تعبیر دیگر، اگر پاک و پرهیزکار بوده باشید خداوند به شما روشن بینی می دهد و بر بصیرت شما می افزاید.
کتاب مقدس ما قرآن به موجب این آیه و آیه های دیگری صریحاً بین تقوا و پرهیزکاری از یک طرف و روشن بینی و بصیرت از طرف دیگر رابطه مستقیم قائل است، یعنی به هر اندازه آدمی پاک تر و پرهیزکارتر و در مقابل حقایق تسلیم تر باشد، نورافکن عقل و فکرش روشن تر و نافذتر و بصیرتش بیشتر است.
حضرت معصومه (س)؛ الگوی جاودانه دختران امروز
در جهان پرچالش امروز، دختران و زنان جوان بیش از هر زمان دیگری نیازمند الگوهای راستین و اسوههای عملی هستند تا بتوانند در مسیر زندگی، راه سعادت و کمال را بیابند. در این میان، شخصیت حضرت فاطمه معصومه (س) بهعنوان بانویی آسمانی و اسوهای کامل، میتواند چراغ راه دختران امروز باشد. تبیین ابعاد مختلف زندگی این بانوی بزرگوار، برای ارائه الگویی کاربردی برای نسل جوان، از رسالتهای مهم شبکه تبیین و تبلیغ جبهه انقلاب است.
شاید برای بسیاری قابل تصور نباشد که چگونه یک دختر جوان میتواند در تحولات جهانی اثرگذار باشد. اما با نگاهی عمیقتر به تاریخ درمییابیم که حضور حضرت معصومه (س) در قم، پایهگذار حوزه علمیه این شهر شد. این حوزه در طول تاریخ به کانون تربیت عالمان و مجاهدان بزرگی تبدیل شد که سلسلهوار به ظهور امام خمینی(ره) و شاگردان ایشان انجامید. اگر این حلقه ارتباطی را دنبال کنیم، به روشنی درمییابیم که اگر حضرت معصومه (س) در قم حضور نمییافت، حوزه علمیۀ قم شکل نمیگرفت و اگر این حوزه نبود، شاگردان امام خمینی(ره) تربیت نمیشدند و اگر آنان نبودند، انقلاب اسلامی به وقوع نمیپیوست.
اثرات این انقلاب امروزه در سراسر جهان مشهود است. شعارهای عدالتخواهانهای که زمانی تنها در ایران شنیده میشد، امروزه در صدها دانشگاه در آمریکا، اروپا و شرق آسیا طنینانداز شده است. این همان "صدور انقلاب" است که امام خمینی(ره) از آن سخن میگفت؛ نه صدور فیزیکی، بلکه صدور اندیشه و فرهنگ و آرمان.
جمعبندی: حضرت فاطمه معصومه (س) تنها یک شخصیت تاریخی نیست، بلکه اسوهای زنده و الگویی همیشه جاوید است. ابعاد شخصیتی ایشان چنان گسترده و عمیق است که هر دختر مسلمانی میتواند در هر زمان و مکان، راهنمای خود قرار دهد. از علماندوزی تا مبارزه برای حق، از عبادت تا مسئولیتپذیری اجتماعی، همه و همه در سیرۀ این بانوی بزرگوار تجلی یافته است.
امام رضا(ع) در وصف مقام ایشان فرمودند: «هر کس او را بشناسد و زیارت کند، راه بهشت برای او گشوده شده است.» این شناخت، تنها به معنای آگاهی تاریخی نیست، بلکه به معنای درک عمیق شخصیت و پیروی از راه و روش ایشان در زندگی است.
برای دختران امروز، حضرت معصومه (س) تنها یک نام در صفحات تاریخ نیست، بلکه چراغی فروزان و راهنمایی مطمئن در مسیر پرپیچوخم زندگی است. اگر بتوانند با این الگوی راستین ارتباطی عمیق برقرار کنند، بیشک در رسیدن به کمال انسانی و سعادت ابدی موفق خواهند بود.
خداحافظی امام جمعه چمران
ای مؤمنان عزیز و نمازگزاران گرانقدر شهر چمران!
امروز در این جایگاه مقدس، سخنی از سر وداع دارم. پس از ۲۸ ماه توفیق خدمت در سنگر امامت جمعهی این دیار، اکنون زمان آن رسیده است که این امانت الهی را به امام جمعهی جدید بسپارم.
نخست، شکر خدای متعال را بهجا میآورم که این فرصت را به این بنده ناچیز عطا فرمود و از الطاف حضرت ولیعصر (عجلالله تعالی فرجهالشریف) و نائب برحق ایشان، امام خامنهای عزیز (حفظهالله) و نیز از حمایتها و اعتماد ارزشمند حجتالاسلام والمسلمین حاجعلیاکبری، ریاست محترم شورای سیاستگذاری ائمه جمعه، معاونین شورا، حجتالاسلام والمسلمین موسویفر نماینده محترم ولی فقیه در استان خوزستان، حجتالاسلام والمسلمین علینژاد ریاست محترم دفتر نمایندگی شورای سیاستگذاری در استان و دیگر مسئولان معزز که در این مدت به بنده لطف و اعتماد کردند، صمیمانه قدردانی میکنم.
این فرصت، برای من تجربهای ارزشمند و سرشار از خیر و برکت بود؛ در کنار شما مردم شریف و مؤمن چمران، روزهایی را گذراندم که برای همیشه در خاطر من ماندگار خواهد ماند. هر آنچه در توان داشتم، در خدمت دین خدا و شما عزیزان به کار گرفتم، و اگر قصوری یا کاستی دیده شد، از خدای بزرگ و از شما بزرگواران طلب بخشش میکنم.
برادران و خواهران ایمانی!
امامت جمعه امانتی است الهی؛ مسئولیتی برای خادمی مردم و رساندن پیام دین و انقلاب. یقین دارم با حضور امام جمعهی جدید، این مسیر نورانی با قوت و برکتی دوچندان ادامه خواهد یافت.
در این مدت، محبتها، صبوری و همراهیهای شما بزرگترین پشتوانهی من بود. دست یکایک شما نمازگزاران مؤمن، خانوادههای معظم شهدا، جوانان انقلابی، بسیجیان، روحانیون، سادات و رؤسای عشائر، مسئولان دلسوز این شهر و مردم شریف، خون گرم و مهمان نواز روستاهای را به گرمی میفشارم و از دل و جان سپاسگزارم.
از خداوند سبحان مسئلت دارم که شهر و مردمان عزیز چمران را در سایه لطف خود محفوظ بدارد، بر عزت و ایمان شما بیفزاید و همه ما را در مسیر بندگی، خدمت به اسلام و تبعیت از ولایت، ثابتقدم بدارد.
والسلام علیکم و رحمةالله و برکاته